Zwierzęta towarzyszą nam od zawsze – czasem blisko, jak psy czy krowy na pastwisku, a czasem tylko z książek, filmów przyrodniczych albo muzeów. Każdy, kto choć raz zachwycił się majestatem wielkiego ptaka lecącego nad lasem albo rybą płynącą w przejrzystej wodzie, wie, jak różnorodny i zaskakujący potrafi być świat fauny. Ale czy naprawdę go rozumiemy? Czy umiemy patrzeć na zwierzęta inaczej niż tylko przez pryzmat domowych pupili albo egzotyki z ZOO?
Zacznijmy od tych, których już nie spotkamy – przynajmniej nie na spacerze po łące czy w lesie. Dinozaury, czyli jedne z najbardziej fascynujących istot, jakie kiedykolwiek stąpały po ziemi, do dziś budzą emocje. Z jednej strony są obiektem badań, rekonstrukcji i naukowych dociekań, a z drugiej inspiracją dla popkultury, filmów, gier i dziecięcej wyobraźni. Tyranozaur, triceratops, stegozaur – te nazwy zna niemal każdy, ale mało kto zastanawia się, co naprawdę mogło łączyć te zwierzęta z obecnymi mieszkańcami naszej planety. Przecież nie były to potwory, tylko zwierzęta. Czasem drapieżne, czasem roślinożerne, często bardzo społeczne. Ich ślady w skamielinach, badaniach, muzealnych wystawach pozwalają nam wyobrazić sobie świat, który kiedyś istniał.
Ryby – mistrzowie ciszy i komunikacji
Ale nie trzeba wracać aż tak daleko w czasie, by dostrzec niezwykłość przyrody. Weźmy choćby ryby. Czy ktoś, kto nigdy nie zanurkował ani nie połowił, ma świadomość, jak inteligentne potrafią być niektóre gatunki? Albo jak skomplikowane relacje potrafią tworzyć w grupach? Przez lata wmawiano ludziom, że ryby nie czują bólu, że są „niższe” w porównaniu z ssakami. Dziś coraz więcej badań pokazuje, że to nieprawda – że wiele gatunków ma bardzo rozbudowany system komunikacji, pamięć i zdolność do rozpoznawania zagrożeń. Niektóre ryby potrafią się nawet uczyć od siebie nawzajem. Dla kogoś, kto uważa wodne stworzenia za coś nudnego i bezrefleksyjnego, może to być niezłe zaskoczenie.
Krowa – o emocjach, których nie widać z drogi
No dobrze, a co z tymi najbardziej „zwykłymi” zwierzętami? Tym razem nie mam na myśli domowych kotów, tylko krowy, która daje nam przecież mleko. Tak, krowy. Zwierzęta, które często widzimy gdzieś przy drodze, machamy do nich ręką zza szyby albo kojarzymy tylko z mlekiem i śmietaną. A tymczasem to jedne z najbardziej niedocenianych stworzeń pod względem emocji i inteligencji. Krowy rozpoznają się nawzajem, tworzą trwałe przyjaźnie, potrafią okazywać przywiązanie i stres. Ba, są też sytuacje, w których wykazują zachowania przypominające „smutek” po utracie towarzysza. Traktowanie ich jak maszyn do produkcji mleka całkowicie zaciera fakt, że to żywe istoty z własnym światem wewnętrznym, z odruchami, potrzebami i emocjami.
Ludzie
Warto też przyjrzeć się temu, jak my ludzie wybiórczo postrzegamy świat zwierząt. Jedne wzbudzają w nas sympatię, inne odrazę, choć często to wyłącznie kwestia kultury, przyzwyczajeń albo przekazów medialnych. Pies? Przyjaciel człowieka. Świnia? Obiad. Delfin? Mądry i piękny. Rekin? Groźny i zły. A przecież nie ma w naturze dobrych i złych, są tylko różne strategie przetrwania, różne role w ekosystemie. Czy rekina można obwiniać za to, że poluje? Czy drapieżnik jest zły tylko dlatego, że zjada inne zwierzęta? Gdybyśmy przenieśli takie myślenie na lwy, orły albo kota, to nagle nasze własne podwórko stałoby się polem konfliktu moralnego.
Zwierzęta są też doskonałymi obserwatorami świata. Ich zmysły nierzadko przewyższają nasze. Nietoperze „widzą” dźwiękiem, niektóre ptaki orientują się w przestrzeni dzięki polu magnetycznemu, a psy wyczuwają emocje swoich opiekunów szybciej, niż sami jesteśmy w stanie je zdefiniować. Są też zwierzęta, które potrafią przewidzieć trzęsienia ziemi albo wyczuć nadchodzącą burzę. Niezależnie od tego, jak bardzo rozwiniemy technologię, trudno będzie nam konkurować z naturalną „instalacją”, która przez całe życie jest skupiona na przetrwaniu, komunikacji i otoczeniu.
Ale co z naszą odpowiedzialnością wobec zwierząt? Czy naprawdę jesteśmy tylko „koroną stworzenia”, której wszystko wolno? To pytanie, które warto sobie zadać nie tylko przy okazji Światowego Dnia Zwierząt. Codzienność pokazuje, że wciąż traktujemy zwierzęta wybiórczo – te, które są „ładne” albo pożyteczne, otaczamy opieką i szacunkiem. Inne ignorujemy albo co gorsza wykorzystujemy bez refleksji. A przecież każde stworzenie ma swoje miejsce w świecie. Każde coś czuje, czegoś potrzebuje i do czegoś dąży. Nasz komfort nie powinien być zawsze ważniejszy niż ich podstawowe dobro.
Na szczęście rośnie świadomość. Widać to choćby w szkołach, gdzie dzieci uczą się nie tylko, że „krowa daje mleko„, ale że to stworzenie, które potrzebuje ruchu, towarzystwa i spokoju. Coraz więcej ludzi wybiera ogrody przyjazne zwierzętom – z poidełkami dla ptaków, roślinami przyciągającymi zapylacze, domkami dla jeży. I choć to może wydawać się symboliczne, to właśnie te drobne gesty mają znaczenie. Świat zwierząt nie potrzebuje naszej dominacji, potrzebuje naszej uważności i umiaru.
Na zakończenie warto przypomnieć, że przyroda nie jest katalogiem istot do obejrzenia albo wykorzystania. Jest wielką, tętniącą życiem strukturą, w której każde zwierzę – od ogromnych dinozaurów po maleńkie ryby ma swoje miejsce. A my, choć tak bardzo lubimy ustawiać się na szczycie tej piramidy, jesteśmy tylko jej częścią. Może najwyższy czas spojrzeć na innych mieszkańców planety nie jak na egzotyczną ciekawostkę, ale jak na współlokatorów, z którymi dzielimy ten sam dom, Ziemię.
